در نوروز گشایش قرآن مبدأ برکت است
به گزارش خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ در فرهنگ ایرانی، نوروز صرفاً یک رویداد تقویمی نیست، بلکه مجموعهای از آئینها، نمادها و پویههای فرهنگی است که طی قرن ها تبلور یافته و در زیستروزمره مردم جایگاهی ریشهدار یافته است.
بیشتر بخوانید
در میان این آئینها، جایگاه قرآن کریم در دم تحویل سال از برجستگی خاصی برخوردار است. بسیاری از خانوادههای ایرانی ضمن چیدن سفره هفتسین، قرآن میگشایند و در برخی خانهها رسم عیدیدادن از میان صفحات قرآن نیز رواج دارد؛ رسمی که در آن هدیه یا اسکناس عیدی در لابهلای صفحات قرآن قرار میگیرد، یا با گشودن صفحهای از قرآن، آیهای بهمثابه پیام و برکت سال نو برای اعضای خانواده خوانده میشود.
این سنت، که آمیزهای از باورهای دینی و آئینهای کهن ایرانی است، از نگاه پژوهشگران دین، مردمشناسی و مطالعات فرهنگی، نمونهای از پیوند عمیق فرهنگ ایرانی با معانی معنوی بهشمار میآید.
عیدی قرآنی نماد برکت و پیوند خانواده
رضا میرزاییپور، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان ابهر در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛، به تحلیل آیین «عیدی در میان صفحات قرآن» پرداخت و آن را نمونهای از آیینهای خانگی در فرهنگ ایرانی دانست.
وی با بیان اینکه بسیاری از مهمترین آیینهای فرهنگی نه در سطوح رسمی، بلکه در بستر خانه و خانواده شکل میگیرند و تداوم مییابند، افزود: این آئینها معمولاً به همت بزرگترهای خانواده هدایت شده و بهصورت نسلبهنسل منتقل میشوند. قراردادن عیدی نوروزی در میان قرآن نیز از همین دسته آئینهای خانوادگی است که با گونههای متفاوتی در بسیاری از مناطق ایران دیده میشود.
رئیس اداره میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان ابهر با توضیح اینکه در مردمشناسی، چنین کنشهایی در زمره آئینهای نمادین طبقهبندی میشوند، تصریح کرد: آئینهایی که در آنها یک شیء یا کنش مشخص، فراتر از کارکرد ظاهری خود، به لایهای از معنا و نشانهشناسی فرهنگی مجهز میشود.
وی یا اشاره به اینکه قرآن در این میان، فراتر از جایگاه دینی خود، نماد برکت، هدایت و آغازی نیکو به شمار میرود، یادآور شد: از اینرو، وقتی خانوادهای عیدی نوروزی را میان صفحات قرآن قرار میدهد، در واقع پیوندی نمادین میان هدیه و مفاهیمی همچون خیر و برکت برقرار میکند.
میرزاییپور با اشاره به روایتهای شفاهی در نقاط مختلف ایران خاطرنشان کرد: این آئین در برخی مناطق با خواندن دعا یا آیاتی خاص همراه بوده است. در بعضی از خانوادهها، بزرگتر پس از گشودن قرآن، آیهای تلاوت میکرده، آنگاه عیدی را از میان صفحات بیرون آورده و به کودکان میداده. در مناطقی دیگر، این آئین همزمان با تحویل سال انجام میشده و در برخی نقاط نیز پس از دید و بازدیدهای نوروزی. این تنوع در شیوه اجرا نشاندهنده ماهیت فرهنگی و خانوادگی این سنت است که در گذر زمان با سبک زندگی خانوادهها انطباق یافته است.
وی خاطرنشان کرد: آئینهایی از این دست نقشی اساسی در تقویت پیوندهای عاطفی درونخانوادگی ایفا میکنند. نوروز در بنیاد خود، زمانی برای دیدار، صلحجویی و بازآفرینی مناسبات اجتماعی است و هر آئینی که در این بستر شکل گیرد، به تحکیم همین کارکرد یاری میرساند. آنگاه که عیدی در فضایی همراه با تلاوت قرآن و ابراز احترام به کتاب مقدس اهدا میشود، تجربهای مشترک و معنوی در میان اعضای خانواده رقم میخورد که در حافظه جمعی آنان ماندگار میشود.
رئیس اداره میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان ابهر تأکید کرد: از منظر مردمشناسی، مطالعه چنین سنتهایی از آن رو اهمیت دارد که نشان میدهد فرهنگ ایرانی چگونه در بستر زمان توانسته است عناصر گوناگون هویتی خود را در هم آمیزد. آئینهایی همچون عیدی دادن از میان صفحات قرآن، صرفاً کنشی ساده و خانوادگی نیستند، بلکه بخشی از نظام نمادین فرهنگ ایرانی به شمار میروند که مفاهیمی چون برکت، امید و آغازی دوباره را در قالب عملی ساده اما سرشار از معنا بازنمایی میکنند.
عیدی قرآنی پیوند مادی و معنوی فرهنگ
صفیاله ملکی، دکتری جامعهشناس و پژوهشگر حوزه فرهنگ، در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ به تحلیل کارکردهای اجتماعی آیین عیدی دادن در میان صفحات قرآن پرداخته و آن را جلوهای از پیوند نمادین میان عناصر مادی و معنوی در فرهنگ ایرانی میداند.
وی با بیان اینکه آئینهای نوروزی در ایران کارکردی فراتر از مناسکی فصلی دارند و بخشی از سازوکارهای نهادمند فرهنگی برای بازتولید همبستگی اجتماعی به شمار میآیند، افزود: در این میان، آئینهایی که در بستر خانواده شکل میگیرند، از اهمیت راهبردی برخوردارند؛ چراکه خانواده بهمثابه نخستین نهاد جامعهپذیری، نقش محوری در انتقال ارزشها و هنجارهای فرهنگی ایفا میکند.
دکتری جامعهشناس و پژوهشگر حوزه فرهنگ با اشاره به ظرفیتهای نظری جامعهشناسی نمادها در تحلیل این آئین، توضیح داد: در این چارچوب نظری، اشیا و کنشها حامل معانی فرهنگیاند و روابط اجتماعی از دل همین معانی شکل میگیرد. قرآن در فرهنگ اسلامی نماد هدایت، برکت و حقیقت است و وقتی هدیهای در کنار آن قرار میگیرد، از وجه صرفاً مادی فراتر رفته و بار معناییِ نمادین مییابد. خانواده با این کنش، پیام ضمنیِ آغاز سال نو را با یاد خدا، نیکخواهی و امید بازنمایی میکند.
وی با تأکید بر اینکه یکی از ویژگیهای برجسته این آئین، پیوند درهمتنیده عناصر مادی و معنوی است، تصریح کرد: عیدی هرچند در ظاهر، هدیهای کوچک یا اسکناسی مادی است، اما جایگیری آن در میان صفحات قرآن، آن را به امری معنادار در سطح نمادین تبدیل میکند.
ملکی اظهار کرد: این همتنیدگی از مشخصههای اصلی بسیاری از آئینهای پایدار در فرهنگ ایرانی است و همین ویژگی موجب ماندگاری آنها در حافظهی جمعی جامعه شده است.
وی به کارکرد هویتی این آیین اشاره کرد و گفت: آئینهای نوروزی برای ایرانیان صرفاً رویدادهایی در تقویم نیستند، بلکه بخشی از سازوکارهای هویتسازی فرهنگی را تشکیل میدهند. حضور قرآن در این آئینها گویای آن است که هویت فرهنگی در ایران، حاصل تعامل تاریخی و تلفیق عناصر ملی و دینی بوده است. عیدی دادن از میان صفحات قرآن نیز نمونهای از همین همزیستی معنادار است که در آن، سنتی کهن با نمادهای دینی پیوند خورده است.
دکتری جامعهشناس و پژوهشگر حوزه فرهنگ با تأکید بر اهمیت مطالعه جامعهشناختی این گونه آئینها اظهار کرد: بررسی چنین رفتارهای آئینی امکان شناخت عمیقتر سازوکارهای تداوم فرهنگی را فراهم میآورد. بسیاری از ارزشها و باورهای جمعی نه از طریق متون رسمی، بلکه از طریق همین کنشهای روزمره و آیینهای خانوادگی منتقل میشوند. از این منظر، رسم عیدی دادن از میان صفحات قرآن را میتوان یکی از جلوههای فرهنگیِ بازنمایی مفاهیمی همچون برکت، امید، حرمت کتاب مقدس و پیوندهای خانوادگی در قالب کنشی ساده اما سرشار از معنا دانست.
قرآن کانون معنوی جمع خانوادگی در نوروز
حجتالاسلام مهدی جعفری، کارشناس مسائل مذهبی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ به تبیین جایگاه قرآن در آئین های نوروزی پرداخت و آن را ریشهدار در نگاه ایرانیان مسلمان به مقوله آغاز و برکت دانست.
وی با اشاره به توصیههای اسلامی مبنی بر آغاز هر کاری با نام خدا و تلاوت قرآن اظهار داشت: مهمترین نقطه زمانی در زندگی تقویمی یک جامعه، یعنی آغاز سال نو، نیز از این رویکرد بینصیب نمانده است. ازاینرو، ایرانیان مسلمان در طول تاریخ کوشیدهاند نوروز پیشااسلامی را با مفاهیم دینی و قرآنی پیوند زنند.
کارشناس مسائل مذهبی با اشاره به منابع تاریخی و روایتهای شفاهی تصریح کرد: حضور قرآن در سفره نوروزی و گشودن آن هنگام تحویل سال، همواره نشانهای از طلب خیر و برکت بوده است. در بسیاری از خانوادهها، بزرگتر با گشودن قرآن، آیهای را تلاوت میکند و در کنار آن، قرار گرفتن عیدی و هدیه میان صفحات قرآن، بهمنزلهٔ تبرک و آرزوی برکت برای هدیه و گیرنده آن رواج یافته است.
وی افزود: در چنین آئینی، قرآن نه صرفاً کتابی مقدس، بلکه کانون معنوی جمع خانوادگی در آغاز سال نو به شمار میرود.
جعفری با اشاره به سابقه دیرین تبرکجستن به قرآن کریم در سنت اسلامی، خاطرنشان کرد: مسلمانان در مناسبتهای گوناگون، قرآن را برای آغاز کارها، دعا، سوگند و طلب خیر به کار میبرند. نوروز نیز از این قاعده مستثنی نیست و قرار دادن هدیه در میان قرآن در این چارچوب معنا مییابد؛ خانوادهها با این کار میخواهند عیدی فرزندان یا بستگان را با یاد خدا و آیات الهی همراه سازند. از منظر دینی، اصل این رفتار، چنانچه با احترام به قرآن و نیت خیر همراه باشد، نهتنها ایرادی ندارد، بلکه میتواند یادآور پیوند زندگی روزمره با مفاهیم الهی باشد.
وی به کارکرد تربیتی این رسم اشاره کرد و گفت: بسیاری از کودکان ایرانی نخستین مواجهه جدی خود با قرآن را در همین موقعیتهای خانوادگی تجربه میکنند. وقتی کودک میبیند بزرگترها در آغاز سال قرآن را با احترام میگشایند و آیاتی را تلاوت میکنند، پیوندی عاطفی و ذهنی با این کتاب مقدس در او شکل میگیرد. این سنتها در حقیقت نقشی کلیدی در انتقال ارزشهای دینی از نسلی به نسل دیگر ایفا کردهاند.
کارشناس مسائل مذهبی تأکید کرد: نوروز در فرهنگ ایرانی همواره بستری برای پیوند سنتهای ملی با ارزشهای دینی بوده است. حضور قرآن در این آیین و رسمهایی همچون عیدی دادن از میان صفحات آن، نمونهای روشن از این همزیستی فرهنگی به شمار میرود؛ همزیستیای که نشان میدهد فرهنگ ایرانی توانسته است عناصر گوناگون هویتی خود را در کنار یکدیگر حفظ و بازتولید کند.
بررسی دیدگاههای کارشناسان و روایتهای خانوادگی نشان میدهد رسم عیدی دادن در میان قرآن، بخشی از منظومه آیینهای نوروزی است. نوروز بهعنوان نماد آغاز و نو شدن با مفاهیم برکت، امید و معنویت پیوند خورده و قرآن بهعنوان مهمترین متن مقدس مسلمانان، نقش محوری در این پیوند ایفا میکند.
انتهای خبر/